Vì sao cùng một viên đá lại có những kết luận khác nhau?
Tuần vừa rồi GCR nhận được khá nhiều câu hỏi về xử lý nhiệt trong Ruby và Sapphire.
Điều thú vị là phần lớn không phải hỏi “xử lý nhiệt là gì?”, mà là:
- Vì sao cùng một viên đá, nơi này kết luận đã xử lý nhiệt, nơi khác lại ghi không có dấu hiệu xử lý nhiệt?
- Người bán cam kết viên đá được mua trực tiếp từ mỏ, chưa từng qua xử lý, nhưng kết quả kiểm định lại cho thấy có dấu hiệu xử lý nhiệt. Vậy nên tin ai?
Đây cũng là những câu hỏi mà các phòng kiểm định lớn trên thế giới đã và đang nghiên cứu trong nhiều năm.
Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần quan sát dưới kính hiển vi là có thể biết ngay viên Ruby hay Sapphire đã xử lý nhiệt hay chưa. Thực tế không đơn giản như vậy.
Nhiệt độ không để lại một dấu hiệu riêng biệt để có thể nhận biết ngay. Điều mà các phòng kiểm định tìm kiếm là những thay đổi do nhiệt để lại trong cấu trúc của viên đá, như sự biến đổi của sợi rutil, bao thể, khe nứt hay một số đặc điểm khác.
Nhưng chỉ một dấu hiệu thôi thì chưa đủ. Các phòng kiểm định lớn đều đánh giá dựa trên nhiều bằng chứng kết hợp. Ngoài quan sát dưới kính hiển vi, họ còn sử dụng các phương pháp phân tích khác để đối chiếu trước khi đưa ra kết luận.
Trong quá trình kiểm định, mình cũng gặp không ít trường hợp khiến khách hàng băn khoăn. Có người mua đá trực tiếp từ mỏ và hoàn toàn tin rằng viên đá chưa từng qua xử lý, nhưng kết quả kiểm định lại cho thấy có dấu hiệu xử lý nhiệt. Ngược lại, cũng có những viên được giới thiệu là “không nhiệt”, nhưng các dấu hiệu quan sát được lại chưa đủ để bất kỳ phòng kiểm định nào có thể khẳng định điều đó.
Thực tế, việc một viên đá được khai thác từ mỏ không đồng nghĩa với việc nó chắc chắn chưa qua xử lý nhiệt. Sau khi khai thác, viên đá có thể trải qua nhiều khâu phân loại, mua bán hoặc xử lý trước khi đến tay người sử dụng. Ngược lại, cũng có rất nhiều viên thực sự chưa qua xử lý. Chính vì vậy, thông tin về hành trình của viên đá rất đáng tham khảo, nhưng không thể thay thế cho những bằng chứng khoa học được quan sát trong quá trình kiểm định.
Điều mình đánh giá cao ở các phòng kiểm định là sự thận trọng trong từng kết luận. Họ chỉ đưa ra kết quả khi các dấu hiệu đủ rõ ràng và có sự thống nhất với nhau. Nếu bằng chứng chưa đủ mạnh, cách diễn đạt trên chứng thư cũng sẽ thận trọng hơn. Đây cũng là lý do trên nhiều chứng thư quốc tế thường sử dụng cụm từ “không có dấu hiệu xử lý nhiệt”, thay vì khẳng định tuyệt đối “chưa xử lý nhiệt”.
Theo mình, điều quan trọng khi đọc một chứng thư không chỉ là dòng “có xử lý nhiệt” hay “không có dấu hiệu xử lý nhiệt”, mà còn là hiểu phòng kiểm định đã dựa trên những dấu hiệu nào để đưa ra kết luận đó.
Ở bài viết tiếp theo, mình sẽ cùng mọi người quan sát những thay đổi của sợi rutil, bao thể và cấu trúc bên trong Ruby, Sapphire sau khi xử lý nhiệt. Chính những dấu vết nhỏ này lại là cơ sở quan trọng giúp các phòng kiểm định đưa ra kết luận.
Tham khảo: Bài viết được tổng hợp từ các công bố và tài liệu chuyên môn của GIA, SSEF, Gübelin Gem Lab, Lotus Gemology cùng những quan sát thực tế trong quá trình kiểm định đá quý tại GCR.
